خاموت‌گذاری در چشمه اتصال تیر و ستون؛ ضوابط و نکات مهم

چشمه اتصال تیر و ستون؛ حلقه‌ای که نباید در زلزله گسیخته شود

چشمه اتصال تیر و ستون (Joint)، یکی از حساس‌ترین نواحی قاب خمشی در هنگام وقوع زلزله است؛ زیرا در این ناحیه، نیروهای ناشی از خمش تیرها و ستون‌ها به‌صورت هم‌زمان به یکدیگر منتقل می‌شوند و تنش‌های برشی بسیار بالایی در هسته اتصال ایجاد می‌شود. فلسفه اصلی طراحی لرزه‌ای این است که سازه بتواند با تسلیم شکل‌پذیر تیرها و استهلاک انرژی، بدون وقوع گسیختگی ترد در اتصال، تغییرشکل‌های رفت و برگشتی زلزله را تحمل کند. اگر چشمه اتصال فاقد محصورشدگی و آرماتور عرضی کافی باشد، ترک‌های قطری و خردشدگی هسته بتن می‌تواند به کاهش شدید سختی و مقاومت اتصال و در نهایت به گسیختگی ترد منجر شود؛ گسیختگی‌ای که برخلاف تشکیل مفصل پلاستیک در تیر، ظرفیت مناسبی برای استهلاک انرژی ندارد و می‌تواند مکانیزم خرابی نامطلوبی در قاب ایجاد کند.

ضوابط خاموت‌گذاری در چشمه اتصال

به همین دلیل، خاموت‌گذاری در چشمه اتصال صرفاً ادامه خاموت ستون نیست، بلکه بخشی از سیستم تأمین شکل‌پذیری و مقاومت لرزه‌ای اتصال است. مطابق مبحث نهم مقررات ملی ساختمان، ویرایش ۱۳۹۹، بند ۹-۲۰-۵-۳-۳-۶، آرماتورهای عرضی موردنیاز در چشمه اتصال باید مطابق ضوابط مربوطه تأمین شوند و در قاب‌های خمشی ویژه، محصورشدگی هسته اتصال اهمیت ویژه‌ای دارد.

این آرماتورها با محصور کردن بتن هسته، افزایش پایداری آرماتورهای طولی، کنترل گسترش ترک‌های قطری و کمک به حفظ مقاومت اتصال در چرخه‌های رفت‌وبرگشتی، مانع از تبدیل یک ناحیه بحرانی به نقطه ضعف سازه می‌شوند. بنابراین قطع خاموت‌ها در محل تقاطع تیر و ستون، صرفاً به دلیل تراکم میلگرد یا دشواری اجرا، از نظر فلسفه طراحی لرزه‌ای قابل قبول نیست و جزئیات اجرایی باید به‌گونه‌ای باشد که پیوستگی و محصورشدگی چشمه اتصال در هنگام زلزله حفظ شود.

تعداد خاموت چشمه اتصال چگونه تعیین می‌شود؟

تعداد خاموت‌های چشمه اتصال عدد ثابتی نیست و بر اساس ارتفاع چشمه، فاصله مجاز خاموت‌ها و جزئیات طراحی سازه تعیین می‌شود؛ بنابراین ملاک اجرا، نقشه سازه و ضوابط آیین‌نامه‌ای مربوط به فاصله آرماتورهای عرضی است.